Wstęp
Bernard Zaks, znany również pod pseudonimami Stanisław Nerski, Stach Nerwowy oraz Bekker, był istotną postacią w historii polskiego i rosyjskiego socjalizmu oraz komunizmu. Urodził się 13 lipca 1886 roku w Łodzi, a swoje życie związał z różnorodnymi ruchami politycznymi i organizacjami, które dążyły do wprowadzenia zmian społecznych i ustrojowych. Zmarł 11 kwietnia 1937 roku w Moskwie, gdzie zakończył swoje życie tragicznie, będąc ofiarą represji stalinowskich. Jego biografia ukazuje nie tylko osobiste losy jednego człowieka, ale także szerszy kontekst historyczny czasów, w których żył i działał.
Początki działalności politycznej
Bernard Zaks rozpoczął swoją działalność polityczną już w czasach szkolnych. W 1901 roku, będąc uczniem łódzkiego gimnazjum, przyłączył się do socjalistycznej konspiracji uczniowskiej. Jego zaangażowanie w ruchy robotnicze miało miejsce na terenie Łodzi, gdzie szybko stał się aktywnym członkiem Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SdKPiL). W 1902 roku Zaks wszedł w struktury tej organizacji, co stanowiło początek jego długiej kariery politycznej.
W latach 1904–1905 studiował na uniwersytecie w Liège, gdzie również zaangażował się w działalność Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SdPRR). Po powrocie do Polski uczestniczył w rewolucji 1905 roku, co doprowadziło do jego wielokrotnego aresztowania. W 1907 roku został skazany na zesłanie na Syberię, jednak ostatecznie wyrok zamieniono na wydalenie za granicę.
Po spędzeniu czasu w Niemczech i Francji, wrócił do kraju w 1911 roku. Pracował jako buchalter w Częstochowie i kontynuował swoją działalność w SdKPiL. Uwięziony ponownie w 1913 roku, przeszedł brutalne śledztwo. Wybuch I wojny światowej zmusił go do ewakuacji do Moskwy, gdzie rozpoczął nowy rozdział swojej kariery politycznej.
Działalność podczas rewolucji rosyjskiej
Po rewolucji lutowej w 1917 roku Zaks został uwolniony z więzienia dzięki amnestii ogłoszonej przez Rząd Tymczasowy. Szybko podjął aktywną działalność polityczną w Moskwie. W marcu tego samego roku wszedł do zarządu komórki SdKPiL oraz reprezentował ją w komitecie moskiewskim SdPRR(b). Jego zaangażowanie obejmowało również pracę w buchalterii Rady Delegatów Robotniczych.
Uczestniczył aktywnie w rewolucji październikowej oraz kandydował do miejskiego komitetu wojskowo-rewolucyjnego. Z jego rekomendacji znana poetka Marina Cwietajewa znalazła zatrudnienie w Ludowym Komisariacie ds. Narodowości. Cwietajewa opisała Zaksa jako komunistę Iksa w swoim utworze „Мои службы”. Jego rola w tych wydarzeniach była kluczowa dla umacniania pozycji SdKPiL oraz dla kształtowania nowego porządku politycznego w Rosji.
Kierownictwo Wydziału do Spraw Przemysłu
Na początku lat dwudziestych Bernard Zaks pełnił kluczową rolę jako przedstawiciel Biura Polskiego przy Komitecie Centralnym RPK(b), co doprowadziło do jego wysłania do Irkucka. Tam krytykował środowisko Polaków związanych z socjaldemokratycznym tygodnikiem „Spartak”. Następnie objął kierownictwo Wydziału do Spraw Przemysłu i stał się członkiem Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski (Polrewkom), który miał na celu stworzenie nowych władz komunistycznych na ziemiach zajętych przez Armię Czerwoną podczas wojny polsko-bolszewickiej.
Po klęsce Armii Czerwonej Zaks pozostał w Rosji Sowieckiej i kontynuował działalność w Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej (bolszewików) oraz Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. W pierwszej połowie lat dwudziestych XX wieku zajmował wysokie stanowiska w organach kierujących państwową gospodarką sowieckiej Rosji, dochodząc nawet do funkcji zastępcy kierownika Wydziału Administracyjnego w Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR.
Powrót do Polski i dalsza działalność
W 1925 roku Zaks postanowił wrócić do Polski, gdzie zaangażował się na nowo w działalność Komunistycznej Partii Polski (KPP). Był zastępcą członka Komitetu Centralnego KPP i redagował jej organ prasowy „Nowy Przegląd”. Po przewrocie majowym z 1926 roku był jednym z krytyków partii za jej zbyt łagodne podejście wobec Piłsudskiego, którego uważał za drobnomieszczańskiego dyktatora. Jego stanowisko wobec tej sytuacji pokazuje determinację Zaksa w dążeniu do autentycznych zmian społecznych.
W 1928 roku Bernard Zaks został aresztowany za działalność antypaństwową i skazany na osiem lat ciężkiego więzienia. Jednakże już w 1932 roku został wydalony do ZSRR jako część wymiany więźniów politycznych. W nowej rzeczywistości pracował w sowieckim Banku Państwa oraz reprezentował KPP w Komitecie Wykonawczym Międzynarodówki Komunistycznej.
Represje i śmierć
Niestety, pomimo wcześniejszych osiągnięć Bernard Zaks stał się ofiarą stalinowskich czystek. Należał do Stowarzyszenia Starych Bolszewików, które zostało rozwiązane przez władzę w maju 1935 roku. Jego los odwrócił się dramatycznie podczas wielkiej czystki, kiedy to został aresztowany przez NKWD pod zarzutem działalności kontr
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).